Vetrarrúgur – sterkur kostur í fóðuröflun
Meira fóðurverðmæti, snemmbær beit og fjölbreytt nýting
„Ég mæli hiklaust með honum frekar en höfrum.“
Vetrarrúgur hefur vakið aukna athygli sem áhugaverður kostur í íslenskri fóðuröflun. Að sögn Berglindar Óskar Óðinsdóttur, fóðurfræðings hjá Bústólpa, liggur styrkur hans ekki aðeins í uppskerunni heldur líka í næringargildi og því hversu margar leiðir eru til að nýta ræktunina.
Hann getur hentað til snemmbærrar beitar, sláttar og verkunar, nýræktar og skjólsáningar. Berglind telur að fleiri bændur ættu að skoða hann sem valkost við hefðbundna hafra í grænfóðurrækt.
Í stuttu máli:
Vetrarrúgur er próteinríkt og sveigjanlegt grænfóður sem má nýta til beitar, sláttar, rúlluverkunar og skjólsáningar. Hann getur farið snemma af stað að vori, heldur meltanleika betur en hafrar og vex áfram eftir beit eða slátt.
Hvað er vetrarrúgur og hvað gerir hann sérstakan?
Vetrarrúgur er korntegund líkt og hafrar og bygg, en Berglind segir hann hafa ákveðið forskot þegar ræktunin er nýtt sem grænfóður. Plantan hafi hærra næringargildi, sé próteinríkari og meltanleikinn falli ekki jafn hratt eftir því sem hún þroskast.
„Það sem gerir rúginn áhugaverðan sem grænfóður er að plantan hefur hærra næringargildi en hafrar og bygg, meltanleikinn fellur ekki eins hratt og hún er einnig próteinríkari.“
Þetta getur skipt miklu fyrir bændur sem vilja bæði góða uppskeru og fóður sem nýtist vel. Að mati Berglindar er vetrarrúgur því ekki aðeins magnmikill valkostur heldur getur uppskeran einnig orðið verðmætari.
Meiri gæði
- Próteinríkari en hafrar og bygg
- Heldur meltanleika lengur
- Meira fóðurverðmæti úr uppskerunni
Sveigjanleiki
- Beit, sláttur, rúllur eða stæða
- Vex áfram eftir beit og slátt
- Hentar vor- og síðumarsáningu
Hentar vel
- Fyrsta vorbeit fyrir mjólkurkýr
- Vorneit fyrir ær í mjólk
- Öflugur í nýrækt og skjólsáningu
Snemmbær beit og langur nýtingartími
Einn helsti kosturinn er hversu vel vetrarrúgur þolir beit. Sé honum sáð síðsumars getur hann orðið tilbúinn snemma næsta vor, oft frá miðjum maí og fram í byrjun júní eftir tíðarfari og staðsetningu.
Berglind bendir á að þessi snemmbæra uppskera geti hentað vel fyrir lambfé á vorin og sem fyrsta beit fyrir mjólkurkýr. Einnig sé hægt að sá að vori og nýta ræktunina sem beit síðsumars.
„Ef honum er sáð síðsumars er hann fyrstur til með gríðarlega góða beit snemmsumars árið eftir, í lok maí eða byrjun júní.“
Meira fóðurverðmæti fyrir sömu vinnu
Þegar bóndi ber saman ræktunarkosti skiptir miklu hvað fæst úr hverju hektara miðað við vinnu og kostnað. Berglind segir að vetrarrúgur gefi ekki minni uppskeru en hafrar og oft meiri, en að um leið verði til næringarríkara fóður.
„Það kostar alveg jafn mikið að vinna flagið og sá rúgnum og höfrum, svo það er verðmætari uppskera fyrir sömu vinnu og kostnað. Frá sjónarmiði fóðurfræðingsins er það langstærsti kosturinn við hann.“
Vetrarrúgur og hafrar – helsti munurinn
Berglind telur vetrarrúg hafa ákveðið forskot á hafra sem grænfóður. Eftirfarandi tafla dregur saman helstu atriðin sem koma fram í viðtalinu.
|
Vetrarrúgur |
Hafrar |
|
|---|---|---|
|
Prótein |
Yfirleitt meira |
Yfirleitt minna |
|
Meltanleiki |
Heldur sér lengur |
Fellur oft hraðar |
|
Nýting |
Beit, sláttur, rúllur, stæða og endurvöxtur |
Beit eða sláttur |
|
Sáning |
Vor eða síðsumar |
Yfirleitt að vori |
|
Endurvöxtur |
Getur nýst aftur eftir beit eða slátt |
Takmarkaðri |
* Samanburðurinn byggir á mati Berglindar Óskar Óðinsdóttur og getur verið breytilegur eftir þroskastigi, ræktunarskilyrðum og verkun.
Réttur sláttutími skiptir máli
Eins og með annað gróffóður ræðst fóðurgildi vetrarrúgs af þroskastigi plöntunnar. Sé hann tekinn snemma getur próteinið verið um 180–200 grömm í hverju kílói þurrefnis og NDF-tréni nálægt 450 grömmum. Fái hann að vaxa lengur eykst uppskeran og trénið getur farið í 500 grömm eða meira, á meðan próteinið verður hóflegra, til dæmis um 160 grömm í kílói þurrefnis.
Berglind leggur áherslu á að gott aðgengi að næringarefnum hjálpi plöntunni að halda meltanleika og próteini þótt trénisinnihaldið aukist. Markmiðið sé að fá fóður í góðu jafnvægi: nægilegt tréni fyrir heilbrigða vömb en jafnframt góðan meltanleika svo fóðrið skili orku.
„Trénið er mjög nauðsynlegt fyrir vömbina.“
Of lítið tréni getur aukið hættu á súrri vömb, en mikið tréni með lágum meltanleika fyllir vömbina án þess að skila nægri orku. Þess vegna segir Berglind mikilvægt að slá á réttum tíma í stað þess að sækjast eingöngu eftir sem hæstu orkugildi með mjög snemmbærum slætti.
Meira en bara beitarplanta
Sveigjanleikinn er stór hluti af styrk vetrarrúgs. Hann má beita, slá og verka í rúllur eða stæðu. Einnig má sá honum með rýgresi eða grasi og nota hann í skjólsáningu við endurræktun.
Berglind segir rúginn halda áfram að vaxa eftir slátt. Í löngu sumri og góðu hausti geti því verið hægt að slá hann tvisvar. Sama gildi á beit: ef gripirnir hafa ekki undan vextinum má taka ofan af ræktuninni með slætti og beita síðan endurvöxtinn.
Sáning
Beit
Sláttur
Rúllur / Stæða
Endurvöxtur
Harðgerður – en þarf að stýra vel
Vetrarrúgur er að sögn Berglindar harðgerður, kemur yfirleitt vel upp og er sæmilega þurrkþolinn. Hún telur hann geta hentað um allt land og vísar til góðrar reynslu bæði frá Hvanneyri og Norðurlandi.
Krafturinn getur þó kallað á góða stýringu. Algeng mistök í beit eru að sá stærra svæði en gripirnir ná að halda niðri. Þá er betra að slá ofan af ræktuninni og nýta endurvöxtinn en að láta hana vaxa langt úr sér.
Við skjólsáningu þarf einnig að hafa í huga að rúgurinn er öflugri en hafrar og getur veitt nýja grasinu meiri samkeppni. Á móti kemur meiri uppskera fyrsta árið og tækifæri til að ísá grasi eða smára síðar til að þétta svörðinn.
Gæti rúgur leyst hafrana af hólmi?
Berglind fer ekki í grafgötur með afstöðu sína þegar hún er spurð um framtíð vetrarrúgs í íslenskri fóðurframleiðslu. Hún vill sjá hann fá stærra hlutverk og telur hann betri grænfóðurkost en bæði bygg og hafra.
„Ég vil bara gjarnan sjá hann koma meira inn og, ef ég á að vera alveg hreinskilin, þá myndi ég vilja sjá hann skipta höfrum alveg út.“
„Rúgur er ennþá betri kostur og ég myndi sjálf alltaf velja rúg fram yfir bygg eða hafra sem grænfóður.“
Ráð Berglindar: Bara gera þetta
Fyrir þá sem vilja prófa vetrarrúg í fyrsta sinn er ráð Berglindar einfalt. Möguleikarnir séu svo margir að hver bóndi geti fundið þá nýtingu sem hentar búinu, aðstæðunum og markmiðunum.
„Bara gera þetta. Það eru svo endalaust margar leiðir til að nota hann að það sem hentar hverjum og einum er bara flott. Just do it!“
Algengar spurningar um vetrarrúg
Hvað er vetrarrúgur?
Vetrarrúgur er korntegund sem má nýta sem næringarríkt grænfóður. Samkvæmt Berglindi er hann yfirleitt próteinríkari en hafrar og bygg og meltanleikinn fellur ekki jafn hratt eftir því sem plantan þroskast.
Hvenær er best að sá vetrarrúgi?
Það ræðst af fyrirhugaðri nýtingu. Fyrir snemmbæra beit næsta vor er hentugt að sá síðsumars, til dæmis í byrjun ágúst. Einnig má sá að vori og nýta ræktunina síðar sama sumar.
Hvenær er vetrarrúgur tilbúinn til beitar?
Við góðar aðstæður getur síðsumarssáður vetrarrúgur orðið tilbúinn frá miðjum maí og fram í byrjun júní. Tímasetningin ræðst þó af tíðarfari, jarðvegi og staðsetningu.
Má verka vetrarrúg í rúllur eða stæðu?
Já. Vetrarrúg má bæði beita og slá og verka í rúllur eða stæðu. Þroskastig við slátt ræður miklu um hlutfall próteins, trénis og meltanleika í fóðrinu.
Fyrir hvaða dýr hentar vetrarrúgur best?
Hann hentar sérstaklega vel fyrir framleiðslugripi með mikla fóðurþörf, til dæmis mjólkurkýr og mjólkandi ær. Seinna sleginn vetrarrúgur getur einnig nýst sem grófara fóður fyrir gripi á viðhaldsfóðri.
Vex vetrarrúgur áfram eftir slátt eða beit?
Já, við góð vaxtarskilyrði getur hann vaxið áfram eftir beit eða slátt. Í löngu sumri og góðu hausti getur verið hægt að nýta endurvöxtinn eða jafnvel slá ræktunina tvisvar.
Fáðu frekari upplýsingar um vetrarrúg og aðra sáðvöru
Hafðu samband við þjónustufulltrúa okkar til að fá frekari upplýsingar um vetrarrúg eða lestu nánar á síðunni okkar um sáðvöru.
Viðmælandi: Berglind Ósk Óðinsdóttir, fóðurfræðingur hjá Bústólpa.